Likidite
Bir varlığın fiyatı belirgin biçimde bozulmadan ne kadar kolay alınıp satılabildiğini anlatır.
Alış-satış farkıİşlem hacmi
Açıkla →FİNANS SÖZLÜĞÜ
Piyasaların dili
Enflasyonun düşmesi ne anlama gelir? Tahvilin kuponu ile getirisi neden farklıdır? Rakamların arkasındaki kavramları, örnekleri ve sık karıştırılan ayrımları burada bulabilirsiniz.
Kavram araBAĞLANTILI KAVRAM
Likidite
Bir varlığın fiyatı belirgin biçimde bozulmadan ne kadar kolay alınıp satılabildiğini anlatır.
Sade açıklamayı oku →Alış-satış farkı
En iyi alış fiyatı ile en iyi satış fiyatı arasındaki farktır.
LikiditeFiyat kayması
Açıkla →Oynaklık
Fiyatın belirli bir dönemde ne ölçüde ve ne hızla değiştiğini gösterir.
Zımni oynaklıkMaksimum gerileme
Açıkla →İşlem hacmi
Belirli sürede el değiştiren pay, kontrat veya parasal tutarı gösterir.
LikiditePiyasa derinliği
Açıkla →Piyasa derinliği
Farklı fiyat kademelerinde bekleyen alış ve satış emirlerinin dağılımıdır.
LikiditeAlış-satış farkı
Açıkla →Fiyat kayması
Beklenen işlem fiyatı ile emrin gerçekleştiği ortalama fiyat arasındaki farktır.
Alış-satış farkıLikidite
Açıkla →Enflasyon
Mal ve hizmetlerin genel fiyat düzeyindeki sürekli artıştır; tek bir ürünün pahalanması değildir.
Çekirdek enflasyonReel faiz
Açıkla →Çekirdek enflasyon
Oynak veya yönetilen bazı kalemler dışlanarak temel fiyat eğilimini izleyen göstergedir.
EnflasyonPolitika faizi
Açıkla →Politika faizi
Merkez bankasının para politikasının duruşunu iletmek için belirlediği temel faiz oranıdır.
Reel faizGetiri eğrisi
Açıkla →Reel faiz
Nominal faizden beklenen ya da gerçekleşen enflasyon etkisi arındırıldığında kalan getiridir.
Politika faiziEnflasyon
Açıkla →Getiri eğrisi
Benzer kredi kalitesindeki tahvillerin vadelerine göre getirilerini gösteren çizgidir.
Politika faiziDurasyon
Açıkla →Risk primi
Daha belirsiz bir varlığı taşımak için risksiz veya düşük riskli alternatife kıyasla talep edilen ek getiridir.
Getiri eğrisiİskonto oranı
Açıkla →FAVÖK
Faiz, amortisman ve vergi öncesi kâr; işletmenin finansman ve bazı muhasebe etkileri öncesi performans ölçüsüdür.
FAVÖK marjıSerbest nakit akışı
Açıkla →FAVÖK marjı
FAVÖK'ün hasılata oranıdır ve satışların operasyonel kazanca dönüşümünü gösterir.
FAVÖKBrüt kâr marjı
Açıkla →Serbest nakit akışı
İşletmenin faaliyetlerinden ürettiği nakitten yatırımlar çıktıktan sonra kalan tutardır.
FAVÖKNet borç
Açıkla →Net borç
Faiz taşıyan finansal borçlardan nakit ve nakit benzerlerinin çıkarılmasıyla bulunan göstergedir.
FAVÖKSerbest nakit akışı
Açıkla →Fiyat/kazanç oranı
Hisse fiyatının hisse başına kâra oranıdır.
Hisse başına kârFirma değeri/FAVÖK
Açıkla →Firma değeri/FAVÖK
Şirketin özkaynak ve net borç dahil işletme değerini FAVÖK ile karşılaştıran çarpandır.
FAVÖKNet borç
Açıkla →Özkaynak kârlılığı
Net kârın ortalama özkaynağa oranıdır.
Net borçFiyat/kazanç oranı
Açıkla →Tahvil
İhraççının belirli koşullarla borçlandığını gösteren menkul kıymettir.
DurasyonGetiri eğrisi
Açıkla →Durasyon
Tahvil nakit akışlarının ağırlıklı zamanını ve fiyatın faize duyarlılığını ölçen göstergedir.
TahvilGetiri eğrisi
Açıkla →Borsa yatırım fonu (BYF/ETF)
Bir endeksi, varlık sepetini veya stratejiyi izleyen ve borsada işlem gören fondur.
Net aktif değerİzleme farkı
Açıkla →Net aktif değer
Bir fonun varlıkları eksi yükümlülüklerinin pay sayısına bölünmesiyle bulunan birim değerdir.
Borsa yatırım fonu (BYF/ETF)İzleme farkı
Açıkla →Temettü verimi
Pay başına yıllık temettünün hisse fiyatına oranıdır.
Serbest nakit akışıTemettü ödeme oranı
Açıkla →Vadeli işlem sözleşmesi
Belirli bir varlığı ileride, sözleşme koşullarına göre alma veya satma yükümlülüğü doğuran standart kontrattır.
KaldıraçTeminat çağrısı
Açıkla →Opsiyon
Alıcıya belirli bir varlığı belirli fiyattan alma veya satma hakkı veren, zorunluluk vermeyen sözleşmedir.
Zımni oynaklıkKaldıraç
Açıkla →Zımni oynaklık
Opsiyon fiyatından geriye doğru türetilen, piyasanın gelecekteki hareket büyüklüğüne ilişkin fiyatlamasıdır.
OpsiyonOynaklık
Açıkla →Kaldıraç
Sınırlı özkaynak veya teminatla daha büyük ekonomik pozisyon taşımaktır.
Teminat çağrısıVadeli işlem sözleşmesi
Açıkla →Teminat çağrısı
Pozisyon zararları veya teminat oranı değişimi nedeniyle ek teminat yatırma talebidir.
KaldıraçVadeli işlem sözleşmesi
Açıkla →Riskten korunma
Bir pozisyondaki olumsuz hareketin etkisini başka bir araç veya işlemle azaltmaktır.
KorelasyonVadeli işlem sözleşmesi
Açıkla →Korelasyon
İki değişkenin birlikte hareket yönünü ve gücünü -1 ile +1 arasında özetler.
OynaklıkRiskten korunma
Açıkla →Maksimum gerileme
Bir yatırımın seçilen dönemde gördüğü zirveden sonraki en düşük noktaya en büyük yüzdesel düşüşüdür.
OynaklıkKorelasyon
Açıkla →İskonto oranı
Gelecekteki nakit akışlarını bugünkü değere taşımak için kullanılan orandır.
Risk primiSerbest nakit akışı
Açıkla →Brüt kâr marjı
Satışlardan doğrudan satış maliyetleri çıkarıldıktan sonra kalan brüt kârın hasılata oranıdır.
FAVÖK marjıNet kâr marjı
Açıkla →Net kâr marjı
Net dönem kârının hasılata oranıdır.
Brüt kâr marjıFAVÖK marjı
Açıkla →İşletme sermayesi
Kısa vadeli operasyonel varlık ve yükümlülükler arasındaki farkı ifade eder.
Serbest nakit akışıBrüt kâr marjı
Açıkla →Borç/özkaynak oranı
Toplam veya finansal borcun özkaynağa oranıdır; kullanılan tanım açıkça belirtilmelidir.
Net borçÖzkaynak kârlılığı
Açıkla →Hisse başına kâr
Ana ortaklık net kârının ağırlıklı ortalama pay sayısına bölünmesiyle hesaplanır.
Fiyat/kazanç oranıÖzkaynak kârlılığı
Açıkla →İzleme farkı
Bir endeks fonunun getirisi ile izlediği endeksin getirisi arasındaki gerçekleşen farktır.
Borsa yatırım fonu (BYF/ETF)Net aktif değer
Açıkla →Temettü ödeme oranı
Dağıtılan temettünün şirket kârına veya serbest nakit akışına oranıdır.
Temettü verimiSerbest nakit akışı
Açıkla →Baz etkisi
Yıllık değişim oranının karşılaştırılan önceki dönem seviyesinden güçlü biçimde etkilenmesidir.
EnflasyonÇekirdek enflasyon
Açıkla →Bileşik getiri
Getirinin anaparaya eklenerek sonraki dönemlerde yeniden getiri üretmesidir.
Reel faizNet aktif değer
Açıkla →Kur riski
Varlık, borç veya nakit akışının farklı para birimlerindeki hareketlerden etkilenmesidir.
Riskten korunmaRisk primi
Açıkla →Piyasa değeri
Hisse fiyatının dolaşımdaki toplam pay sayısıyla çarpımıdır.
Firma değeri/FAVÖKNet borç
Açıkla →Limit emri
Alımda ödenecek en yüksek, satışta kabul edilecek en düşük fiyatı belirleyen emirdir.
Piyasa derinliğiLikidite
Açıkla →Piyasa emri
Mevcut en iyi karşı fiyatlardan mümkün olan en hızlı işlemi hedefleyen emirdir.
Limit emriAlış-satış farkı
Açıkla →Piyasa genişliği
Yükselen ve düşen varlıkların dağılımıyla bir piyasa hareketine kaç unsurun katıldığını gösterir.
İşlem hacmiPiyasa değeri
Açıkla →Devre kesici
Aşırı hızlı fiyat hareketinde işlemleri geçici olarak durduran veya emir toplama düzenine alan piyasa mekanizmasıdır.
OynaklıkLikidite
Açıkla →Cari işlemler dengesi
Mal ve hizmet ticareti, birincil gelir ve transferlerin ülke ile dış dünya arasındaki net sonucudur.
Kur riskiReel faiz
Açıkla →Bütçe dengesi
Kamu gelirleri ile giderleri arasındaki dönemsel farktır.
TahvilGetiri eğrisi
Açıkla →Satın Alma Yöneticileri Endeksi
Şirketlerin sipariş, üretim, istihdam ve teslimat koşullarına ilişkin anket yanıtlarını özetleyen yayılma endeksidir.
EnflasyonBaz etkisi
Açıkla →Merkez bankası yönlendirmesi
Merkez bankasının gelecekteki politika yaklaşımına ilişkin koşullu iletişimidir.
Politika faiziReel faiz
Açıkla →Seyrelme
Yeni pay veya dönüştürülebilir araç ihracı sonrası mevcut payın şirket üzerindeki oransal hakkının azalmasıdır.
Hisse başına kârPiyasa değeri
Açıkla →Pay geri alımı
Şirketin piyasadaki kendi paylarını nakit kullanarak satın almasıdır.
Hisse başına kârSerbest nakit akışı
Açıkla →Şirket beklenti açıklaması
Yönetimin gelecek dönem gelir, marj, yatırım veya diğer performans ölçütlerine ilişkin öngörüsüdür.
Brüt kâr marjıFAVÖK marjı
Açıkla →Halka açıklık oranı
Şirket paylarının piyasada serbestçe işlem gören bölümünün toplam sermayeye oranıdır.
LikiditePiyasa değeri
Açıkla →Kupon oranı
Tahvilin nominal değeri üzerinden dönemsel faiz ödemesini belirleyen sözleşme oranıdır.
TahvilDurasyon
Açıkla →Kredi riski
Borçlunun faiz veya anapara yükümlülüğünü zamanında ve tam ödeyememe olasılığıdır.
Risk primiNet borç
Açıkla →Beta
Bir varlığın getirilerinin seçilen piyasa göstergesine duyarlılığını tarihsel olarak ölçen katsayıdır.
KorelasyonOynaklık
Açıkla →Riske maruz değer
Belirli süre ve güven düzeyinde beklenen kayıp eşiğini tarihsel veya model tabanlı olarak tahmin eder.
Maksimum gerilemeOynaklık
Açıkla →Piyasa Yapısı
Likidite
Bir varlığın fiyatı belirgin biçimde bozulmadan ne kadar kolay alınıp satılabildiğini anlatır.
Yüksek likidite genellikle daha düşük işlem maliyeti ve daha sağlıklı fiyat oluşumu sağlar. İşlem hacmini, alış-satış farkını ve emir defteri derinliğini birlikte değerlendirin.
Örnek: Yoğun işlem gören büyük bir endeks hissesi, küçük bir hisseye göre büyük emri daha az fiyat etkisiyle karşılayabilir.
Dikkat: Yüksek günlük hacmi her koşulda yüksek likidite sanmak.
Alış-satış farkı
En iyi alış fiyatı ile en iyi satış fiyatı arasındaki farktır.
Fark genişledikçe işleme giriş ve çıkışın görünmeyen maliyeti artar. Mutlak fark yerine fiyatın yüzdesi olarak karşılaştırın; seans ve likidite koşulunu not edin.
Örnek: 100,00 TL alış ve 100,20 TL satış, 0,20 TL veya yaklaşık %0,20 fark anlamına gelir.
Dikkat: Ekrandaki son fiyatı herkesin işlem yapabileceği fiyat sanmak.
İşlem hacmi
Belirli sürede el değiştiren pay, kontrat veya parasal tutarı gösterir.
Hacim, fiyat hareketinin katılımını ve piyasadaki ilginin yoğunluğunu okumaya yardım eder. Hacmi kendi geçmişi, halka açıklık ve seans uzunluğuyla karşılaştırın.
Örnek: Fiyat yükselirken hacmin de tarihsel ortalamanın üzerine çıkması, harekete daha geniş katılım gösterebilir.
Dikkat: Hacim artışını tek başına yükseliş sinyali saymak.
Piyasa derinliği
Farklı fiyat kademelerinde bekleyen alış ve satış emirlerinin dağılımıdır.
Derinlik, büyük bir emrin fiyatı ne kadar etkileyebileceğine dair anlık fikir verir. Tek ekran görüntüsü yerine kademelerin zaman içindeki değişimini ve gerçekleşen işlemleri izleyin.
Örnek: Satış tarafında ince kademe varsa orta büyüklükte bir piyasa emri birkaç fiyat seviyesini tüketebilir.
Dikkat: Bekleyen bütün emirlerin kesinlikle gerçekleşeceğini varsaymak.
Limit emri
Alımda ödenecek en yüksek, satışta kabul edilecek en düşük fiyatı belirleyen emirdir.
Fiyat kontrolü sağlar; ancak piyasa limite gelmezse emir hiç gerçekleşmeyebilir. Emir defteri, likidite, sıra önceliği ve geçerlilik süresini birlikte kontrol edin.
Örnek: 100 TL alış limiti, fiyat 100 TL veya altına gelirse uygun karşı emir bulunduğu ölçüde çalışır.
Dikkat: Limit fiyatını işlemin kesin gerçekleşeceği fiyat sanmak.
Piyasa emri
Mevcut en iyi karşı fiyatlardan mümkün olan en hızlı işlemi hedefleyen emirdir.
Gerçekleşme olasılığını artırırken özellikle sığ veya hızlı piyasada fiyat belirsizliği yaratır. Emir büyüklüğünü, alış-satış farkını ve görünen kademe derinliğini inceleyin.
Örnek: Büyük bir piyasa emri birden fazla fiyat kademesini tüketip ortalama maliyeti yükseltebilir.
Dikkat: Ekrandaki son fiyatın tüm emir için garanti edildiğini düşünmek.
Piyasa genişliği
Yükselen ve düşen varlıkların dağılımıyla bir piyasa hareketine kaç unsurun katıldığını gösterir.
Endeks hareketinin birkaç büyük ağırlıktan mı yoksa yaygın katılımdan mı geldiğini ayırmaya yardım eder. Yükselen-düşen sayısı, yeni zirve-dipler, sektör dağılımı ve hacmi birlikte okuyun.
Örnek: Endeks artarken hisselerin çoğu düşüyorsa hareket dar bir lider grubuna dayanıyor olabilir.
Dikkat: Endeks yükseliyorsa hisselerin çoğunun da yükseldiğini varsaymak.
Devre kesici
Aşırı hızlı fiyat hareketinde işlemleri geçici olarak durduran veya emir toplama düzenine alan piyasa mekanizmasıdır.
Panik sırasında düzenli fiyat oluşumuna zaman tanır; fiyat riskini ortadan kaldırmaz. Tetik seviyesi, duraklama süresi, yeniden açılış yöntemi ve borsa kuralını kontrol edin.
Örnek: Pay bazlı duraklama sonrası işlem, yeni fiyat dengesiyle daha aşağıda veya yukarıda açılabilir.
Dikkat: Devre kesiciyi kaybı sınırlayan otomatik garanti sanmak.
Makroekonomi
Enflasyon
Mal ve hizmetlerin genel fiyat düzeyindeki sürekli artıştır; tek bir ürünün pahalanması değildir.
Satın alma gücü, faiz, şirket maliyetleri ve varlık değerlemeleri üzerinde geniş etki yaratır. Manşet, çekirdek, aylık ve yıllık değişimleri; baz etkisi ve ağırlıklarıyla birlikte okuyun.
Örnek: Yıllık enflasyon %50'den %40'a inerken fiyat seviyesi aylık artmaya devam edebilir.
Dikkat: Yıllık oranın düşmesini fiyatların düştüğü anlamına gelen deflasyonla karıştırmak.
Çekirdek enflasyon
Oynak veya yönetilen bazı kalemler dışlanarak temel fiyat eğilimini izleyen göstergedir.
Merkez bankaları kalıcı fiyat baskısını ve para politikasının yönünü değerlendirirken kullanır. Hangi kalemlerin dışlandığını ve hizmet-mal ayrımını kontrol edin.
Örnek: Enerji fiyatı düşerken hizmet enflasyonu yüksek kalırsa çekirdek gösterge manşetten daha dirençli olabilir.
Dikkat: Her ülkedeki çekirdek göstergenin aynı kapsamda olduğunu varsaymak.
Politika faizi
Merkez bankasının para politikasının duruşunu iletmek için belirlediği temel faiz oranıdır.
Kredi, mevduat, tahvil, döviz ve beklenti kanallarını etkileyebilir. Karar kadar karar metnini, likidite araçlarını ve piyasa fiyatlamasını da izleyin.
Örnek: Faiz sabit kalırken sıkı bir yönlendirme, kısa vadeli piyasa faizlerini yine de yükseltebilir.
Dikkat: Politika faizindeki değişimin bütün piyasa faizlerine aynı gün ve aynı ölçüde geçtiğini sanmak.
Reel faiz
Nominal faizden beklenen ya da gerçekleşen enflasyon etkisi arındırıldığında kalan getiridir.
Tasarruf tercihi, döviz talebi ve finansal koşulların sıkılığını değerlendirmede kullanılır. Hangi nominal faiz ile hangi enflasyon ölçüsünün eşleştirildiğini açıkça belirtin.
Örnek: %40 nominal getiri ve %32 beklenen enflasyon yaklaşık %6,1 bileşik beklenen reel getiriye karşılık gelir.
Dikkat: Politika faizi eksi geçmiş enflasyonu tek ve kesin reel faiz sanmak.
Getiri eğrisi
Benzer kredi kalitesindeki tahvillerin vadelerine göre getirilerini gösteren çizgidir.
Büyüme, enflasyon, faiz beklentisi ve vade riskinin piyasa fiyatına nasıl yansıdığını gösterir. Eğimin yanında eğrinin tamamındaki seviye ve değişimi izleyin.
Örnek: İki yıllık getiri on yıllığın üzerine çıktığında eğrinin bu bölümü tersleşmiş olur.
Dikkat: Ters eğriyi kesin ve zamanlaması belli bir resesyon sinyali saymak.
Baz etkisi
Yıllık değişim oranının karşılaştırılan önceki dönem seviyesinden güçlü biçimde etkilenmesidir.
Enflasyon ve büyüme oranlarındaki hızlanma veya yavaşlamayı doğru yorumlamak için gereklidir. Yıllık oranı aylık hareket, endeks seviyesi ve geçen yılın aynı ayıyla birlikte okuyun.
Örnek: Geçen yıl çok yüksek aylık artışın seriden çıkması yıllık enflasyonu düşürebilir.
Dikkat: Baz etkisini fiyatların gerçekten düştüğü veya yükseldiği yönünde tek başına kanıt saymak.
Cari işlemler dengesi
Mal ve hizmet ticareti, birincil gelir ve transferlerin ülke ile dış dünya arasındaki net sonucudur.
Dış finansman ihtiyacı, döviz talebi ve ekonominin dış şoklara duyarlılığı için temel göstergedir. Enerji ve altın hariç dengeyi, mevsimselliği, finansman kalitesini ve rezerv hareketini ayırın.
Örnek: Turizm gelirleri yükselirken enerji ithalatı da artarsa toplam denge iki güçlü etkinin netini gösterir.
Dikkat: Tek aylık fazla veya açığı kalıcı eğilim kabul etmek.
Bütçe dengesi
Kamu gelirleri ile giderleri arasındaki dönemsel farktır.
Borçlanma ihtiyacı, iç talep, tahvil arzı ve para politikası aktarımını etkileyebilir. Faiz dışı dengeyi, tek seferlik gelirleri, enflasyon etkisini ve finansman yapısını ayrıca inceleyin.
Örnek: Aynı açık tutarı, milli geliri daha küçük olan ekonomide daha ağır bir yük oluşturabilir.
Dikkat: Nominal açığı ekonominin büyüklüğüne oranlamadan karşılaştırmak.
Satın Alma Yöneticileri Endeksi
Şirketlerin sipariş, üretim, istihdam ve teslimat koşullarına ilişkin anket yanıtlarını özetleyen yayılma endeksidir.
Resmî üretim verilerinden önce ekonomik ivmeye dair hızlı bir işaret sunabilir. Manşet seviyeyi, yeni siparişleri, girdi fiyatlarını ve ülkeye özgü eşik tanımını birlikte okuyun.
Örnek: 52 seviyesi katılımcıların çoğunda iyileşmeye işaret eder; artışın büyüklüğünü doğrudan ölçmez.
Dikkat: 50 üzerini üretimin miktar olarak kesin büyüdüğü kanıtı saymak.
Merkez bankası yönlendirmesi
Merkez bankasının gelecekteki politika yaklaşımına ilişkin koşullu iletişimidir.
Beklenen faiz patikasını, tahvil getirilerini, kuru ve finansal koşulları karar gününden önce etkileyebilir. Kesin tarih vaadi ile veriye bağlı koşullu ifadeyi ayırın; metin değişimini önceki kararla karşılaştırın.
Örnek: Enflasyon görünümüne bağlı sıkı duruş ifadesi, veri değişirse farklı politika yoluna izin verir.
Dikkat: Yönlendirmeyi değişmez bir taahhüt olarak okumak.
Şirket Analizi
FAVÖK
Faiz, amortisman ve vergi öncesi kâr; işletmenin finansman ve bazı muhasebe etkileri öncesi performans ölçüsüdür.
Şirketlerin operasyonel kârlılığını ve borç taşıma kapasitesini karşılaştırmada kullanılır. Tek seferlik düzeltmeleri, muhasebe politikasını ve nakit akışı dönüşümünü kontrol edin.
Örnek: FAVÖK artarken işletme sermayesi ihtiyacı büyürse faaliyet nakdi aynı ölçüde artmayabilir.
Dikkat: FAVÖK'ü nakit akışı veya net kâr sanmak.
FAVÖK marjı
FAVÖK'ün hasılata oranıdır ve satışların operasyonel kazanca dönüşümünü gösterir.
Dönemler ve benzer şirketler arasında operasyonel verimlilik karşılaştırması sağlar. Ürün karması, enflasyon muhasebesi ve tek seferlik düzeltmeleri dikkate alın.
Örnek: 100 milyon TL gelir ve 18 milyon TL FAVÖK, %18 FAVÖK marjı demektir.
Dikkat: Farklı sektörlerin marjlarını doğrudan kıyaslamak.
Serbest nakit akışı
İşletmenin faaliyetlerinden ürettiği nakitten yatırımlar çıktıktan sonra kalan tutardır.
Borç azaltımı, temettü, geri alım ve büyüme finansmanı için ekonomik kapasiteyi gösterir. Faaliyet nakdi, yatırım harcaması, kiralama ve tek seferlik kalemlerin tanımını kontrol edin.
Örnek: 120 milyon faaliyet nakdi ve 45 milyon yatırım harcaması yaklaşık 75 milyon serbest nakit akışı verir.
Dikkat: Bir çeyrekteki güçlü nakit akışını kalıcı sanmak.
Net borç
Faiz taşıyan finansal borçlardan nakit ve nakit benzerlerinin çıkarılmasıyla bulunan göstergedir.
Şirketin kaldıraç ve geri ödeme kapasitesini değerlendirmenin temel girdilerindendir. Kiralamaları, kısıtlı nakdi, finansal yatırımları ve döviz kompozisyonunu inceleyin.
Örnek: 500 milyon borç ve 140 milyon kullanılabilir nakit, 360 milyon net borç oluşturur.
Dikkat: Kasadaki bütün nakdin borç ödemesinde serbestçe kullanılabileceğini varsaymak.
Fiyat/kazanç oranı
Hisse fiyatının hisse başına kâra oranıdır.
Piyasanın mevcut veya beklenen kârın her birimine biçtiği değeri karşılaştırmayı sağlar. Geçmiş-beklenen dönem ayrımını, tek seferlik kârları ve sektör farkını kontrol edin.
Örnek: 100 TL fiyat ve 10 TL yıllık hisse başına kâr, 10x F/K verir.
Dikkat: Düşük F/K'yı otomatik olarak ucuzluk kanıtı saymak.
Firma değeri/FAVÖK
Şirketin özkaynak ve net borç dahil işletme değerini FAVÖK ile karşılaştıran çarpandır.
Farklı sermaye yapısındaki şirketlerin operasyonel değerlemesini karşılaştırmayı kolaylaştırır. Dönem uyumu, kiralamalar, azınlık payları ve düzeltilmiş FAVÖK tanımını kontrol edin.
Örnek: 1 milyar firma değeri ve 100 milyon FAVÖK, 10x çarpana karşılık gelir.
Dikkat: Negatif veya döngüsel FAVÖK'te çarpanı anlamlıymış gibi kullanmak.
Özkaynak kârlılığı
Net kârın ortalama özkaynağa oranıdır.
Sermayenin ne kadar verimli kullanıldığını gösterir, ancak kaldıraçtan etkilenir. Kâr marjı, varlık devir hızı, kaldıraç ve özkaynak hareketleriyle birlikte okuyun.
Örnek: 20 milyon net kâr ve 100 milyon ortalama özkaynak, %20 ROE verir.
Dikkat: Yüksek ROE'yi borçluluk veya düşük özkaynak tabanını incelemeden üstün kalite saymak.
İskonto oranı
Gelecekteki nakit akışlarını bugünkü değere taşımak için kullanılan orandır.
Faiz, risk primi ve sermaye yapısı değiştikçe şirket ve varlık değerleri üzerinde güçlü etki yaratır. Oranın para birimi, vade ve nakit akışının riskleriyle uyumlu olup olmadığını kontrol edin.
Örnek: Yüksek iskonto oranı aynı nakit akışı için daha düşük bugünkü değer üretir.
Dikkat: İskonto oranını küçük değişikliklerin sonucu etkilemediği sabit bir varsayım sanmak.
Brüt kâr marjı
Satışlardan doğrudan satış maliyetleri çıkarıldıktan sonra kalan brüt kârın hasılata oranıdır.
Fiyatlama gücü, ürün karması ve girdi maliyetlerindeki değişimi okumaya yardım eder. Dönemsel kampanyaları, kur etkisini ve muhasebe sınıflandırmalarını inceleyin.
Örnek: 100 milyon satıştan 65 milyon satış maliyeti çıkarılırsa brüt marj %35'tir.
Dikkat: Farklı iş modellerinin brüt marjlarını doğrudan kıyaslamak.
Net kâr marjı
Net dönem kârının hasılata oranıdır.
Operasyon, finansman, vergi ve tek seferlik etkilerin satışlara göre nihai sonucunu gösterir. Sürdürülen faaliyetleri, azınlık paylarını ve tek seferlik gelir-giderleri ayırın.
Örnek: 10 milyon net kâr ve 200 milyon hasılat, %5 net kâr marjıdır.
Dikkat: Marj artışını her zaman operasyonel iyileşme saymak.
İşletme sermayesi
Kısa vadeli operasyonel varlık ve yükümlülükler arasındaki farkı ifade eder.
Stok, alacak ve borçlardaki hareketler kârın nakde dönüşümünü belirgin biçimde etkileyebilir. Bilanço bakiyelerini satış büyümesi, tahsilat ve ödeme günleriyle birlikte okuyun.
Örnek: Alacak ve stoklar borçlardan hızlı büyürse faaliyet nakdi baskılanabilir.
Dikkat: İşletme sermayesindeki artışı otomatik olarak olumlu likidite kabul etmek.
Borç/özkaynak oranı
Toplam veya finansal borcun özkaynağa oranıdır; kullanılan tanım açıkça belirtilmelidir.
Sermaye yapısındaki finansal kaldıracı ve bilanço dayanıklılığını karşılaştırmaya yardım eder. Net borç, vade, faiz, para birimi ve özkaynak kalitesini ayrıca inceleyin.
Örnek: 300 milyon borç ve 200 milyon özkaynak yaklaşık 1,5x oran verir.
Dikkat: Sektör ve varlık yapısını dikkate almadan tek eşik kullanmak.
Hisse başına kâr
Ana ortaklık net kârının ağırlıklı ortalama pay sayısına bölünmesiyle hesaplanır.
Kârlılığı pay başına taşır ve F/K gibi değerleme oranlarının temelini oluşturur. Seyreltilmiş pay sayısını, sermaye işlemlerini ve tek seferlik kârları kontrol edin.
Örnek: 100 milyon kâr ve 50 milyon ağırlıklı pay, 2 TL hisse başına kâr üretir.
Dikkat: Toplam kâr artarken yeni pay ihracının hisse başına sonucu değiştirmeyeceğini sanmak.
Temettü ödeme oranı
Dağıtılan temettünün şirket kârına veya serbest nakit akışına oranıdır.
Temettünün kâr ve nakit üretimiyle ne ölçüde karşılandığını değerlendirmeye yardım eder. Kâr bazlı ve nakit bazlı oranı, özel temettüleri ve döngüselliği ayrı okuyun.
Örnek: 20 milyon temettü ve 50 milyon net kâr, kâr bazında %40 ödeme oranıdır.
Dikkat: Geçmiş ödeme oranını gelecekte kesin politika sanmak.
Piyasa değeri
Hisse fiyatının dolaşımdaki toplam pay sayısıyla çarpımıdır.
Şirketin borsadaki özkaynak değerini ve endeks ağırlığı gibi karşılaştırmaları destekler. Pay türlerini, sermaye artışlarını ve fiyat tarihini kontrol edin.
Örnek: 50 milyon pay ve 40 TL fiyat, 2 milyar TL piyasa değeri oluşturur.
Dikkat: Piyasa değerini firma değeri veya şirketin satış fiyatıyla aynı kabul etmek.
Seyrelme
Yeni pay veya dönüştürülebilir araç ihracı sonrası mevcut payın şirket üzerindeki oransal hakkının azalmasıdır.
Pay başına kârı, oy gücünü ve değerleme oranlarını toplam şirket büyüse bile değiştirebilir. Yeni pay sayısını, ihraç fiyatını, kullanım amacını ve seyreltilmiş hisse başına kârı inceleyin.
Örnek: Pay sayısı %20 artarken kâr aynı kalırsa hisse başına kâr yaklaşık %16,7 azalır.
Dikkat: Şirketin kasasına nakit girdiği için mevcut ortak açısından maliyet olmadığını sanmak.
Pay geri alımı
Şirketin piyasadaki kendi paylarını nakit kullanarak satın almasıdır.
Pay sayısını ve sermaye dağıtımını etkileyebilir; ancak değer yaratması ödenen fiyat ve finansman kalitesine bağlıdır. Alım fiyatını, iptal veya hazine payı durumunu, borç etkisini ve alternatif yatırım ihtiyacını değerlendirin.
Örnek: Aşırı pahalı fiyattan borçla yapılan geri alım pay sayısını düşürse de bilanço riskini artırabilir.
Dikkat: Her geri alımı otomatik olarak hisse başına değer artışı saymak.
Şirket beklenti açıklaması
Yönetimin gelecek dönem gelir, marj, yatırım veya diğer performans ölçütlerine ilişkin öngörüsüdür.
Piyasa fiyatlaması çoğu zaman açıklanan geçmiş sonuçtan çok ileriye dönük farklara tepki verir. Aralığı, varsayımları, kur etkisini, organik büyümeyi ve önceki yönlendirmedeki değişimi kontrol edin.
Örnek: Gelir beklentisi korunurken marj aralığının düşmesi, maliyet baskısına işaret edebilir.
Dikkat: Yönetim hedefini garanti edilmiş sonuç kabul etmek.
Halka açıklık oranı
Şirket paylarının piyasada serbestçe işlem gören bölümünün toplam sermayeye oranıdır.
Likiditeyi, endeks ağırlığını ve büyük emirlerin fiyat üzerindeki etkisini değiştirebilir. Stratejik ortak, yönetici, kilitli ve hazine paylarını; endeks sağlayıcısının tanımını ayrıca kontrol edin.
Örnek: Aynı piyasa değerine sahip iki şirkette daha düşük serbest dolaşım, emir defterini daha sığ bırakabilir.
Dikkat: Halka açıklık yüksekse işlem hacminin her zaman yüksek olacağını varsaymak.
Fonlar ve Tahviller
Tahvil
İhraççının belirli koşullarla borçlandığını gösteren menkul kıymettir.
Kupon, vade, kredi riski ve piyasa faizi toplam getiriyi belirler. Nominal değerden çok fiyat, vadeye kadar getiri, durasyon ve ihraççı riskine bakın.
Örnek: Piyasa faizi yükseldiğinde sabit kuponlu mevcut tahvilin fiyatı genellikle düşer.
Dikkat: Kupon oranını yatırımcının kesin yıllık getirisi sanmak.
Borsa yatırım fonu (BYF/ETF)
Bir endeksi, varlık sepetini veya stratejiyi izleyen ve borsada işlem gören fondur.
Tek işlemle çeşitlendirme sağlar; maliyet, izleme farkı ve likidite sonucu etkiler. Endeks yöntemi, toplam gider, portföy, piyasa fiyatı ile net aktif değer farkını inceleyin.
Örnek: Piyasa stresi sırasında ETF fiyatı kısa süreli olarak NAV'a göre primli veya iskontolu işlem görebilir.
Dikkat: ETF fiyatının her an tam olarak net aktif değerine eşit olacağını varsaymak.
Net aktif değer
Bir fonun varlıkları eksi yükümlülüklerinin pay sayısına bölünmesiyle bulunan birim değerdir.
Fon performansı ve borsada işlem gören ürünlerde prim/iskonto karşılaştırmasının temelidir. Hesaplama zamanı, değerleme yöntemi ve fiyatın gün içi mi dönem sonu mu olduğunu kontrol edin.
Örnek: NAV 100 TL iken ETF 101 TL'den işlem görüyorsa yaklaşık %1 prim vardır.
Dikkat: NAV'ı ETF'nin anlık işlem fiyatıyla aynı kabul etmek.
Temettü verimi
Pay başına yıllık temettünün hisse fiyatına oranıdır.
Nakit dağıtımını mevcut piyasa fiyatına göre karşılaştırır. Brüt-net tutar, ödeme sürdürülebilirliği, özel temettü ve kullanılan fiyat tarihini kontrol edin.
Örnek: Yıllık 5 TL temettü ve 100 TL fiyat, brüt %5 temettü verimi demektir.
Dikkat: Yüksek verimi risksiz getiri veya gelecekte kesin ödeme saymak.
İzleme farkı
Bir endeks fonunun getirisi ile izlediği endeksin getirisi arasındaki gerçekleşen farktır.
Yönetim ücreti, vergi, işlem maliyeti, nakit ve örnekleme etkilerini tek sonuçta yansıtır. Aynı toplam getiri tanımını ve aynı dönemi kullanarak karşılaştırın.
Örnek: Endeks %10, fon %9,6 getirdiyse izleme farkı eksi 0,4 puandır.
Dikkat: Yalnız açıklanan yönetim ücretine bakıp gerçekleşen farkı göz ardı etmek.
Bileşik getiri
Getirinin anaparaya eklenerek sonraki dönemlerde yeniden getiri üretmesidir.
Farklı vade ve yeniden yatırım seçeneklerini aynı zeminde karşılaştırmayı sağlar. Dönem sayısı, yeniden yatırım oranı, vergi ve ücret varsayımlarını belirtin.
Örnek: Aylık %2 getiri 12 ay boyunca yeniden yatırılırsa brüt bileşik sonuç yaklaşık %26,8 olur.
Dikkat: Basit yıllık oran ile dönemsel bileşik sonucu aynı sanmak.
Kupon oranı
Tahvilin nominal değeri üzerinden dönemsel faiz ödemesini belirleyen sözleşme oranıdır.
Nakit akışını belirler; fakat yatırımcının piyasa fiyatına göre elde edeceği getiriyle aynı değildir. Nominal değeri, ödeme sıklığını, piyasa fiyatını, vadeyi ve ihraççı riskini birlikte okuyun.
Örnek: %10 kuponlu tahvil nominalin üzerinde işlem görüyorsa vadeye kadar getirisi %10'un altında olabilir.
Dikkat: Yüksek kuponu otomatik olarak yüksek toplam getiri sanmak.
Risk ve Türevler
Oynaklık
Fiyatın belirli bir dönemde ne ölçüde ve ne hızla değiştiğini gösterir.
Pozisyon boyutu, teminat ve risk sınırları oynaklığa duyarlıdır. Aynı dönem, para birimi ve veri sıklığıyla hesaplanan serileri karşılaştırın.
Örnek: Günlük hareketlerin büyümesi, fiyat yönü değişmese bile gerçekleşen oynaklığı yükseltir.
Dikkat: Oynaklığı yalnızca düşüş riskiyle eşitlemek; güçlü yükselişler de oynaklığı artırabilir.
Fiyat kayması
Beklenen işlem fiyatı ile emrin gerçekleştiği ortalama fiyat arasındaki farktır.
Kayma özellikle hızlı, sığ veya haber akışının yoğun olduğu piyasalarda gerçek getiriyi etkiler. Emir türü, büyüklüğü, spread ve derinlikle birlikte ölçün.
Örnek: 10,00 TL görülen bir varlıkta büyük emir 10,04 TL ortalamayla gerçekleşirse 0,04 TL pozitif kayma oluşur.
Dikkat: Komisyonu hesaba katıp fiyat kaymasını yok saymak.
Risk primi
Daha belirsiz bir varlığı taşımak için risksiz veya düşük riskli alternatife kıyasla talep edilen ek getiridir.
Finansman maliyeti, iskonto oranı ve varlık fiyatlamasının ortak girdisidir. Karşılaştırılan vade, para birimi ve risk türünü eşleştirin.
Örnek: Bir şirket tahvilinin devlet tahviline göre 250 baz puan fazla getiri sunması kredi ve likidite primi içerebilir.
Dikkat: Bütün risk primlerini CDS ile eş anlamlı kullanmak.
Durasyon
Tahvil nakit akışlarının ağırlıklı zamanını ve fiyatın faize duyarlılığını ölçen göstergedir.
Faiz şokunun tahvil veya tahvil fonu fiyatına yaklaşık etkisini anlamaya yardım eder. Macaulay ve modifiye durasyon ayrımını; opsiyonlu ürünlerde etkin durasyonu kontrol edin.
Örnek: Modifiye durasyon 5 ise faizlerde 1 puan artış fiyatı yaklaşık %5 azaltabilir; bu doğrusal bir yaklaşımdır.
Dikkat: Durasyonu tahvilin kalan vadesiyle aynı şey sanmak.
Vadeli işlem sözleşmesi
Belirli bir varlığı ileride, sözleşme koşullarına göre alma veya satma yükümlülüğü doğuran standart kontrattır.
Korunma ve fiyat keşfi sağlar; kaldıraç ve günlük uzlaşma riski büyütebilir. Kontrat büyüklüğü, vade, uzlaşma yöntemi, teminat ve baz farkını inceleyin.
Örnek: 100 birimlik kontratta fiyatın 2 birim değişmesi, teminat tutarından bağımsız olarak 200 birim kâr veya zarar yaratır.
Dikkat: Ödenen teminatı pozisyonun azami kaybı sanmak.
Opsiyon
Alıcıya belirli bir varlığı belirli fiyattan alma veya satma hakkı veren, zorunluluk vermeyen sözleşmedir.
Doğrusal olmayan getiri yapısı kurar; zaman, oynaklık ve kullanım fiyatı değeri etkiler. İçsel değer, zaman değeri, vade ve zımni oynaklığı birlikte okuyun.
Örnek: Dayanak yükselse bile hareket primi ve zaman kaybını karşılamazsa alım opsiyonu zarar edebilir.
Dikkat: Opsiyon alıcısının yalnız yönü doğru tahmin etmesinin kâr için yeterli olduğunu sanmak.
Zımni oynaklık
Opsiyon fiyatından geriye doğru türetilen, piyasanın gelecekteki hareket büyüklüğüne ilişkin fiyatlamasıdır.
Opsiyon primini ve beklenen hareket aralığını etkileyen temel girdidir. Aynı vade ve kullanım fiyatlarını karşılaştırın; yön tahmini olmadığını unutmayın.
Örnek: Bilanço öncesi zımni oynaklık yükselebilir ve açıklama sonrası fiyat hareketinden bağımsız olarak düşebilir.
Dikkat: Yüksek zımni oynaklığı kesin düşüş beklentisi sanmak.
Kaldıraç
Sınırlı özkaynak veya teminatla daha büyük ekonomik pozisyon taşımaktır.
Kazanç ve kaybı büyütür; küçük fiyat hareketleri sermayede büyük değişim yaratabilir. Nominal pozisyonu net sermayeye bölün ve likidasyon/teminat kurallarını ayrıca inceleyin.
Örnek: 10.000 TL sermayeyle 50.000 TL pozisyon taşımak yaklaşık 5x kaldıraçtır.
Dikkat: Kaldıracı yalnız borç kullanılan işlemlerle sınırlı sanmak.
Teminat çağrısı
Pozisyon zararları veya teminat oranı değişimi nedeniyle ek teminat yatırma talebidir.
Karşılanmaması pozisyonların zorunlu kapatılmasına ve kaybın hızlanmasına yol açabilir. Başlangıç, sürdürme ve gün içi teminat kurallarını; kurum sözleşmesiyle birlikte okuyun.
Örnek: Özkaynak sürdürme teminatının altına inerse aracı kurum ek nakit isteyebilir veya pozisyonu kapatabilir.
Dikkat: Piyasa toparlanana kadar pozisyonun otomatik olarak açık kalacağını varsaymak.
Riskten korunma
Bir pozisyondaki olumsuz hareketin etkisini başka bir araç veya işlemle azaltmaktır.
Nakit akışı ve bilanço belirsizliğini sınırlayabilir; maliyet ve baz riski yaratır. Korunan tutar, vade, para birimi ve dayanak eşleşmesini ölçün.
Örnek: Döviz borcu olan şirket, vadeli döviz alımıyla kur yükselişine karşı kısmi koruma kurabilir.
Dikkat: Korunmanın bütün riski ve fırsat maliyetini yok ettiğini sanmak.
Korelasyon
İki değişkenin birlikte hareket yönünü ve gücünü -1 ile +1 arasında özetler.
Çeşitlendirme, korunma ve portföy riskini anlamada kullanılır. Dönem, veri sıklığı, para birimi ve olağanüstü rejim değişimlerini belirtin.
Örnek: Korelasyon +0,8 ise iki seri geçmiş dönemde çoğunlukla aynı yönde hareket etmiştir; oran geleceği garanti etmez.
Dikkat: Korelasyonu nedensellik veya gelecekte sabit ilişki sanmak.
Maksimum gerileme
Bir yatırımın seçilen dönemde gördüğü zirveden sonraki en düşük noktaya en büyük yüzdesel düşüşüdür.
Yatırımcının karşılaşmış olabileceği tarihsel kayıp derinliğini gösterir. Dönem başlangıcı, para birimi, yeniden yatırım ve veri sıklığını açıkça belirtin.
Örnek: 100'den 65'e düşüş, arada yeni zirve oluşmadıysa %35 maksimum gerilemedir.
Dikkat: Geçmiş maksimum gerilemeyi gelecekteki azami kayıp sınırı sanmak.
Kur riski
Varlık, borç veya nakit akışının farklı para birimlerindeki hareketlerden etkilenmesidir.
Şirket kârı, borç ödeme gücü ve yatırımın yerel para cinsinden sonucunu değiştirebilir. Gelir, maliyet, borç, nakit ve korunma işlemlerini para birimi bazında eşleştirin.
Örnek: Dolar geliri ve euro maliyeti olan şirket hem USD/TRY hem EUR/USD hareketine açıktır.
Dikkat: İhracatçı şirketin kur yükselişinden her koşulda aynı ölçüde yararlanacağını sanmak.
Kredi riski
Borçlunun faiz veya anapara yükümlülüğünü zamanında ve tam ödeyememe olasılığıdır.
Tahvil getirisi, kredi maliyeti, teminat ihtiyacı ve portföy kaybını doğrudan etkiler. Nakit akışı, borç vadesi, teminat, öncelik sırası, sözleşme şartları ve kredi spreadini inceleyin.
Örnek: Aynı vadeli iki tahvil arasındaki getiri farkı, likiditeyle birlikte kredi riskini de yansıtabilir.
Dikkat: Devlet veya yüksek notlu ihraçta riskin sıfır olduğunu varsaymak.
Beta
Bir varlığın getirilerinin seçilen piyasa göstergesine duyarlılığını tarihsel olarak ölçen katsayıdır.
Piyasa ile ortak hareketin büyüklüğünü özetler; şirket özel riskini veya azami kaybı göstermez. Dönemi, veri sıklığını, benchmarkı, para birimini ve beta kararlılığını kontrol edin.
Örnek: Uzun dönem beta 1,2 olan varlık bazı günler piyasadan tamamen farklı yönde hareket edebilir.
Dikkat: Beta 1,5 ise hissenin her gün endeksin tam 1,5 katı hareket edeceğini sanmak.
Riske maruz değer
Belirli süre ve güven düzeyinde beklenen kayıp eşiğini tarihsel veya model tabanlı olarak tahmin eder.
Portföy riskini ortak bir ölçekte izlemeye yardım eder; eşiğin ötesindeki kaybın büyüklüğünü açıklamaz. Ufku, güven düzeyini, veri penceresini, dağılım varsayımını ve stres testlerini birlikte belirtin.
Örnek: Bir günlük %99 VaR 100 bin TL ise daha büyük kayıp nadir olabilir; büyüklüğü yine sınırsız değildir.
Dikkat: %99 VaR'ı en kötü olası kayıp veya kesin sınır sanmak.